Arı Günü

Nereden geliyor

Fikir Slovenya'dan çıktı. Sloven Arıcılar Birliği üç yıl boyunca BM'de lobi yaptı. 20 Aralık 2017'de Genel Kurul A/RES/72/211 sayılı kararı kabul ederek 20 Mayıs'ı yıllık tarih olarak sabitledi; sekreterya FAO'da. İlk Arı Günü 20 Mayıs 2018'de gerçekleşti. Tarih Anton Janša'ya işaret ediyor — Carniola bölgesindeki Sloven köylülerinin oğlu, sonradan İmparatoriçe Maria Theresia tarafından Viyana'da kurulan arıcılık okulunun ilk daimî hocası — 20 Mayıs 1734'te doğdu. Janša otuz dokuz yaşında öldü ama Almanca yazılmış ve 1775'te ölümünden sonra basılan bir arıcılık kitabı ve Slovenya'ya hâlâ yarı şaka taşıdığı lakabını veren geleneği ardında bıraktı: iyi arıcılar ülkesi.

2026'da ne değişti

Bu yılın FAO teması «Bee Together for People and the Planet — A partnership that sustains us all». Tek günlük bir gözlem için alışılmadık şekilde, tema çok daha geniş bir 2026 çerçevesinin içine oturuyor: BM 2026'yı aynı zamanda Uluslararası Meralar ve Çobanlar Yılı ve Uluslararası Kadın Çiftçi Yılı ilan etti, ve FAO üç ekseni tek bir program olarak yürütüyor — meralar, kadınlar, polinatörler. Ana etkinlik 27 Mayıs'ta Cenevre'deki Palais des Nations'da, 11:30-13:00 arası gerçekleşiyor; FAO yanında Slovenya, İsviçre, Etiyopya ve Meksika daimî misyonları, ve Geneva Environment Network ortak ev sahibi. Yerel arıcılar gösteri yapıyor; program bir bal tadımıyla kapanıyor. Bu, 2018'den bu yana dokuzuncu yıl.

Bilmeye değer beş şey

1. Dünyanın önde gelen gıda mahsullerinin yaklaşık yüzde 75'i bir ölçüde hayvansal tozlaşmaya bağımlı, ve işin büyük kısmını arılar yapıyor. Kahve, badem, elma, yaban mersini, kabak, kabaklar, kavun — hepsi polinatörlere dayanıyor.
2. Bir bal arısı tek bir yiyecek arama uçuşunda 50 ila 100 çiçeği ziyaret eder ve kovandan on kilometreye kadar uzaklaşabilir. Yaz mevsimindeki altı haftalık yaşamı boyunca tek bir işçi arı yaklaşık bir çay kaşığının on ikide birini üretir.
3. Türkiye, Çin'den sonra dünyanın en büyük ikinci bal üreticisi; özellikle Ege'deki çam balı, dünya çam balı üretiminin yaklaşık dörtte üçünü karşılıyor. Rize'nin yüksek vadilerindeki Anzer balı, kilogram başına fiyatıyla ülkenin en pahalı tarımsal ürünleri arasında yer alıyor.
4. Science dergisinde 2020'de yayımlanan bir çalışma 67 yaban arısı türünü 110 yıl boyunca takip etti ve yaşanabilir alanlarının güney ucunda hem Kuzey Amerika'da hem Avrupa'da yaklaşık 300 kilometre daraldığını saptadı — pestisitler değil, iklim ısınması en net sinyali veriyor.
5. Arıcılığın en eski ayrıntılı kanıtı, Mısır'da Abu Gurob'taki Kral Niuserre güneş tapınağının kabartmalarından geliyor; yaklaşık MÖ 2400'e tarihlenen kabartmalar arıcıların kovanlara duman üflediğini ve balı küplere boşalttığını gösteriyor. Pratik en az 4500 yıllık.

Ne hediye edilir

• Adı sanı belli bir arıcıdan tek kaynaklı, çiğ bir kavanoz bal — çam, kestane, çiçek, Anzer, kekik — süpermarket karışımı değil. Sadece tat karşılaştırması bile hediyenin gerekçesi.
• Hediye verilen kişinin iklimine uyan yerli yaban çiçeği tohum karışımı. Bir bahar polinatör şeridi, kokulu mumların hepsini geride bırakır.
• Güneye dönük monte edilmiş bir böcek oteli ya da yalnız arı yuvası. Arı türlerinin yaklaşık yüzde 90'ı kovanda yaşamaz — petek değil, sığınak ister.
• Yerel bir arılıkta yarım günlük arıcılık deneyimi — peçeyle, bir çerçeveyi kaldırıp sağlıklı bir kolonun kokusunu öğrenmek.
• İyi bir kitap: Maurice Maeterlinck'in Arıların Hayatı klasik olarak, ya da Laline Paull'un Arılar'ı kurmacayı tercih edenler için.
• Bir kovan sponsorluğu ya da alıcının adına TEMA Vakfı'na, Doğa Derneği'ne ya da Türkiye Arı Yetiştiricileri Merkez Birliği'ne bir bağış.